DWÓR W STRYSZOWIE
- Oddział Zamku Królewskiego na Wawelu -

34-146 Stryszów 508
tel./fax (0-33) 879-74-89

Stryszowski dwór, położony u stóp góry Chełm w paśmie Beskidu Makowskiego, nieopodal Wadowic i Kalwarii Zebrzydowskiej, jest jednym z najciekawszych zabytków budownictwa dworskiego zachowanych w tym regionie. Wraz z zabudowaniami folwarcznymi i usytuowanym po przeciwnej stronie drogi wiejskiej kościołem parafialnym tworzy charakterystyczną i malowniczą scenerię doliny. Dwór wzniesiony pod koniec wieku XVI, w następnych stuleciach był przebudowywany i modernizowany. Niestety nie zachowały się dawne plany ani ikonografia zabytku. Fundatora i budowniczego możemy upatrywać w kręgu ówczesnych właścicieli Stryszowa, którymi byli kolejno: Suscy, Jagniątowscy i Pisarzewscy. Ta siedziba ziemiańska musiała spełniać przede wszystkim funkcje obronne, gdyż została wzniesiona na terenie słabo zaludnionym, górskim i lesistym, leżącym na pograniczu Księstw Oświęcimskiego i Zatorskiego.
W XVII stuleciu dziedzicem Stryszowa został Michał Odrowąż Wilkoński, stolnik kamieniecki, i aż po wiek XIX majątek był w rękach tej rodziny. W roku 1739 dwór uległ częściowemu zniszczeniu wskutek pożaru, który strawił także drewniany kościół i wiele gospodarstw chłopskich. W czasie odbudowy, prowadzonej przez Kazimierza Odrowąż Wilkońskiego, chorążego Księstwa Zatorskiego, której świadectwem jest napis na belce tragarzowej pomieszczenia na parterze: Renovatum A. D. 1741, budynek zmienił charakter z renesansowego dworu obronnego w rezydencję wiejską o pewnych cechach baroku. Na masywnych, wykonanych z łamanego piaskowca ścianach parteru, będących pozostałością pierwotnej budowli, wzniesiono drewniane piętro z przestronnymi pokojami, a jego trzy zewnętrzne ściany okolono drewnianym krużgankiem. Ściany oraz stropy ozdobiono barokową polichromią do dziś zachowaną w salonie i dawnej kaplicy.
Na początku wieku XIX dwór z wszystkimi dobrami został zakupiony przez Józefa Franciszka Gorszczyńskiego, syndyka klasztoru Bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej, a po jego śmierci przejęty przez syna Juliana. Za życia Juliana Gorszczyńskiego nastąpiła kolejna przebudowa i modernizacja budynku, a także bezpośredniego otoczenia. Zmiany dotyczyły przede wszystkim wnętrza dworu. Wtedy powstały dwa klasycystyczne kominki, przerobiono otwory okienne, a zewnętrzne ściany ozdobiono sgraffitową neogotycką dekoracją imitującą okna. Od strony wschodniej dworu postawiono oficynę, od północnej zaś urządzono rozległy park w typie angielskim. Na miejscu drewnianych zabudowań pojawiły się nowe, murowane - rządcówka, spichlerz, obora. Po Julianie dziedziczką Stryszowa została jego córka Rozalia, żona Franciszka Pomian Łubieńskiego. Rozalia i Franciszek Łubieńscy, a następnie ich potomkowie byli właścicielami dworu do roku 1939.
W okresie drugiej wojny światowej dwór został zajęty przez okupanta, który założył tu szkołę powszechną prowadzącą kursy rolnicze. Po wojnie majątek rozparcelowano. Dom wraz z budynkami gospodarczymi był użytkowany przez Państwowe Gospodarstwo Rolne. Część parkowa została bezpowrotnie utracona, natomiast sam budynek odremontowano pod koniec lat pięćdziesiątych. Na mocy zarządzenia ministra kultury i sztuki od roku 1969 dwór spełnia funkcję placówki muzealnej, będącej oddziałem Zamku Królewskiego na Wawelu - Państwowych Zbiorów Sztuki.

W stryszowskim dworze prezentujemy wystawę, która obrazuje typowe wnętrza z ubiegłego stulecia. Jest ona ilustracją przemian, jakie nastąpiły w wieku XIX w wyglądzie i charakterze dworskich pomieszczeń mieszkalnych. Odzwierciedla również ewolucję obyczajów i kultury ziemiaństwa. Tryb życia mieszkańców dworów polskich był podobny. Podobieństwa można też znaleźć w architekturze zabudowy mieszkalnej i budynków gospodarczych oraz założeniach parkowych, godnych opraw siedzib zamożnej szlachty. Style, mody i pozycja ekonomiczna rodzin dyktowały przeobrażenia w wyglądzie zewnętrznym i wewnętrznym dworów, dla których wzory czerpano z posiadłości magnackich. Układ wnętrz aż po koniec wieku XVIII bywał różny. Niemal powszechnie stary, typowy wiejski dwór składał się z dwóch pomieszczeń po bokach obszernej sieni. By zapewnić lepsze warunki rodzinie, zwiększano liczbę pokoi, których układ był warunkowany potrzebami. Ich nazwy były zmienne, uzależnione od przeznaczenia, koloru ścian, dekoracji. Były więc izby stołowe, świetlice, sypialnie, alkierze, komory, przyboki, pokoje: czerwone, zielone, narożne, przyjacielskie, białogłowskie. Przy okazji podejmowania gości świetlica odgrywała zarazem rolę jadalni, bawialni i sypialni. Podobnie było z sienią, gdzie mężczyźni zbierali się przed wyprawą łowiecką i odbywały się sąsiedzkie sejmiki. Tam też gromadziła się czeladź, tam spano po weselach, festynach i innych uroczystościach.

Umeblowanie wielu dworów w wieku XVII i XVIII było bardzo skromne i składało się z podstawowych sprzętów. W sieni i w izbie stołowej, dwóch głównych pomieszczeniach, stały ławy i stoły; w innych zydle, ławki i stoły (najczęściej nie malowane, z surowego drewna), skrzynie, szafy, rzadko sekretarzyk lub kredens. Jednak mimo skromnego umeblowania, wnętrze domu nie wyglądało ubogo, a to za sprawą dekoracji ścian i stropów, które przyozdabiano, w zależności od zamożności i gustu właścicieli, polichromią, kołtrynami (rodzaj tapet), makatami, kobiercami, portretami rodzinnymi, trofeami wojennymi i myśliwskimi. Tylko bogate dwory wyposażone były w krzesła, kanapy, komody i tam też zaczęły się pojawiać meble intarsjowane, zdobione bogatą snycerką, malowane, wyścielane materią lub obite skórą.

W wieku XIX wykształciły się pomieszczenia o określonych funkcjach: salon, jadalnia, gabinet, sypialnia. Większe dwory często posiadały dwa salony i dwie jadalnie: duże i bardziej okazałe oraz mniejsze służące rodzinie na co dzień. Pomieszczenia te traktowano jako reprezentacyjne i starano się je wyposażyć w najmodniejsze, najdroższe meble, często sprowadzane z Wiednia lub Paryża. Do wyglądu pozostałych izb nie przykładano większej wagi. Przenoszono do nich meble już niemodne i zniszczone oraz skromne, proste sprzęty wykonane w miejscowych warsztatach. Liczba pokoi zależała od wielkości domu i rodziny. Były zatem pokoje dziecinne, rezydentów, guwernantek, gościnne, slużbówki, komory i alkierze. W dworach mogła znajdować się również kaplica, czasami jej funkcję spełniał salon. Kuchnia była zawsze bardzo obszerna, z dużym paleniskiem lub piecem, na którym przygotowywano posiłki dla właścicieli, służby i osób stołujących się we dworze. Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku dwory nie miały łazienek, stąd też w sypialniach znajdowały się parawany, myjniki i nocniki. Na czas kąpieli wnoszono do nich drewniane balie, które napełniano wodą zagrzaną w kuchni.
SALON to najokazalszy pokój, gdzie przyjmowano gości. Urządzony był najefektowniejszymi meblami - jednym lub dwoma różnymi kompletami składającymi się z kanapy, stołu, krzeseł, foteli, sofy, komody i stolików do gier towarzyskich. W serwantkach lub witrynach przechowywano szkło, porcelanę, srebra, a także okazy muszli, motyli, kamieni. Zbiory te były wyrazem pasji kolekcjonerskich właścicieli. Do stałych elementów wyposażenia należał fortepian lub w mniej zamożnych dworach pianino, a kominki, dywany, zegary, lustra, świeczniki, obrazy, makaty i kilimy dopełniały umeblowanie pokoju. Przepych i zbytek salonu przydawał splendoru całemu dworowi, nie szczędzono więc pieniędzy na jego wystrój. W mniejszych dworach użytkowano go na co dzień, gromadząc się tu popołudniami i wieczorami całą rodziną. Tu odbywały się spotkania przy muzyce, czytano na głos fragmenty powieści i poezji, grywano w kańy, szachy czy kości. Często w tym pokoju ksiądz celebrował nabożeństwa lub też udzielał ślubu młodej parze.
JADALNIA, która w wieku XIX zastąpiła izbę stołową czy świetlicę, zajmowała jeden z większych pokoi. Podobnie jak salon Jadalnia pełniła funkcję reprezentacyjną i była wyposażona w stały zestaw mebli złożony z dużego stołu, kilkunastu krzeseł, obszernego kredensu, okazałego zegara podłogowego i różnego rodzaju mebli pomocniczych. Ściany często dekorowano portretami przodków, które nadawały temu pomieszczeniu szczególny charakter. Spożywano tu posiłki, a przy szczególnych okazjach biesiadowano. Historyczna gościnność polskiego dworu i jego tradycyjna otwartość sprawiały, iż jadalnia tętniła życiem towarzyskim.
GABINET był nazywany kancelarią lub pokojem pana. Załatwiano tu wszystkie sprawy związane z administracją majątku, przyjmowano oficjalistów, faktorów, kupców, ludzi ze wsi, przechowywano księgi rachunkowe, plany folwarku, czasami próbki nasion. W tym pokoju po wspólnym posiłku w jadalni zbierali się przyjaciele domu i goście, by przy mocniejszym trunku i poobiednim cygarze w męskim gronie podyskutować o polityce i interesach. Umeblowanie składało się z okazałego biurka lub kantorka, zwanego później sekretarzykiem, kompletu wygodnych mebli do siedzenia oraz biblioteki zawierającej modne powieści, kalendarze, czasopisma, literaturę popularyzującą nowinki rolnicze i wszelkiego rodzaju poradniki. Ściany ozdabiano trofeami myśliwskimi, bronią białą i palną, obrazami o tematyce batalistycznej, a w niejednym dworze zdobycznymi pamiątkami z wypraw i wojen, skrzętnie zbieranymi przez kilka pokoleń.
SYPIALNIA w wieku XIX zmieniła swój wygląd. Umeblowanie było raczej skromne, zrezygnowano z dużego łoża małżeńskiego na rzecz oddzielnych łóżek. Miejsce sepetów zajęły szafy, szyfoniery i komody, gdzie trzymano odzież, bieliznę i pościel. Pojawiły się wygodne kanapy i krzesła, toaletki, sekretarzyki, klęczniki. Na ścianach wisiały obrazy o tematyce religijnej. Obyczaje XIX wieku skutecznie chroniły to pomieszczenie przed obcymi, ogniskowało się w nim ściśle rodzinne życie mieszkańców dworu, szczególnie w zimowe wieczory.

Mamy nadzieję, ze poprzez odpowiednią aranżacje wnętrz stworzyliśmy atmosferę XIX-wiecznego średniozamożnego dworu polskiego, mimo iż nie zachowały się żadne pamiątki po ostatnich właścicielach. Wszystkie eksponowane obiekty pochodzą ze zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu.

Witold Kaczmarczyk



DWÓR W STRYSZOWIE - Oddział Zamku Królewskiego na Wawelu -
34-146 Stryszów 508
tel./fax (0-33) 879-74-89
e-mail: dwor@poczta.ids.pl
strona oficjalna oddziału

Muzeum czynne codziennie w godzinach od 9.00 do 16.00

Dojazd:
pociągiem relacji Kraków - Zakopane
autobusem z Kalwarii Zebrzydowskiej lub z Wadowic


Z A P R A S Z A M Y !


 
 
 

Powrót do strony głównej kolekcji muzealnych